Utangulizi: Kisukari ni nini?
Kisukari (diabetes mellitus) ni ugonjwa wa muda mrefu unaotokea pale kongosho (pancreas) linaposhindwa kutengeneza insulini ya kutosha, au mwili unaposhindwa kutumia vizuri insulini inayozalishwa. Insulini ni homoni inayosaidia sukari (glukosi) kutoka kwenye damu kuingia kwenye seli ili itumike kama nishati.
Insulini ikiwa haitoshi au haifanyi kazi vizuri, sukari hubaki kwenye damu kwa wingi. Hali hii ikiendelea kwa muda mrefu huharibu moyo, mishipa ya damu, macho, figo na mishipa ya fahamu.
Takwimu muhimu (WHO):
Takriban watu milioni 830 duniani wanaishi na kisukari, na idadi kubwa yao wako kwenye nchi zenye kipato cha chini na cha kati, zikiwemo nchi za Afrika.
Zaidi ya nusu ya watu wazima wenye kisukari hawapati matibabu.
Kisukari ni chanzo cha vifo takriban milioni 1.6 kila mwaka, na pia ni sababu kuu ya upofu, kushindwa kwa figo, mshtuko wa moyo, kiharusi na kukatwa miguu.
Aina za kisukari
Kisukari aina ya kwanza (Type 1): Mwili hauzalishi insulini kabisa au huzalisha kidogo sana. Mara nyingi huanza utotoni au ujanani. Mgonjwa anahitaji insulini maisha yote. Kwa sasa hakuna njia ya uhakika ya kukizuia.
Kisukari aina ya pili (Type 2): Ndiyo aina inayoongoza (zaidi ya 90% ya wagonjwa). Mwili hautumii insulini ipasavyo. Mara nyingi husababishwa na mtindo wa maisha na kinaweza kuzuiwa au kucheleweshwa.
Kisukari cha ujauzito (Gestational diabetes): Hutokea wakati wa ujauzito. Mara nyingi hupotea baada ya kujifungua, lakini huongeza hatari ya mama kupata kisukari aina ya pili baadaye.
Chanzo na sababu za hatari
Chanzo hutegemea aina ya kisukari. Kisukari aina ya kwanza hutokea pale kinga ya mwili inaposhambulia seli za kongosho zinazozalisha insulini. Kisukari aina ya pili husababishwa na mchanganyiko wa vinasaba na mtindo wa maisha.
Sababu za hatari za kisukari aina ya pili:
Uzito kupita kiasi na unene, hasa mafuta ya tumboni (kitambi)
Kutofanya mazoezi
Lishe yenye sukari nyingi, vyakula vilivyosindikwa na mafuta mengi
Historia ya kisukari katika familia
Umri zaidi ya miaka 40, ingawa vijana wanazidi kuathirika
Shinikizo la juu la damu na mafuta mengi mwilini (cholesterol)
Kuvuta sigara na unywaji pombe uliopitiliza
Kupata kisukari cha ujauzito au kujifungua mtoto mwenye uzito zaidi ya kilo 4
Dalili za kisukari
Watu wengi hawana dalili za wazi mwanzoni, hasa kisukari aina ya pili, na ndiyo sababu ugonjwa huchelewa kugundulika. Dalili zinazojitokeza ni:
Kiu kali isiyoisha
Kukojoa mara kwa mara, hasa usiku
Njaa kupita kiasi
Uchovu na kukosa nguvu
Kupungua uzito bila sababu
Kutoona vizuri (macho kupata ukungu)
Vidonda au michubuko kuchelewa kupona
Kuwashwa mwili au maambukizi ya mara kwa mara (ngozi, ukeni, mdomoni)
Kufa ganzi, kuwaka moto au kuchomwa kama sindano miguuni na mikononi
Dalili za hatari zinazohitaji huduma ya dharura: kichefuchefu na kutapika, maumivu ya tumbo, pumzi yenye harufu ya matunda, kupumua kwa shida, kuchanganyikiwa au kupoteza fahamu.
Vipimo vya kugundua kisukari
Kisukari hugunduliwa kwa vipimo vya maabara kwenye kituo cha afya. Viwango vinavyotumika kwa kawaida ni:
Sukari ya kufunga (FPG): 7.0 mmol/L (126 mg/dL) au zaidi
HbA1c: 6.5% au zaidi
Sukari ya nasibu yenye dalili: 11.1 mmol/L (200 mg/dL) au zaidi
Kipimo kimoja kisikufanye ujitambue mwenyewe. Daktari hukagua na kuthibitisha matokeo.
Namna ya kujikinga na kisukari
Kwa mujibu wa WHO, kisukari aina ya pili kinaweza kuzuiwa au kucheleweshwa kwa mabadiliko ya mtindo wa maisha:
- Kula lishe bora
Kula mboga za majani, matunda, kunde (maharage, njegere), nafaka zisizokobolewa (dona, mtama, uwele) na samaki.
Punguza sukari: WHO inashauri sukari ya ziada isizidi 10% ya nishati ya siku, na kupungua hadi 5% ni bora zaidi.
Epuka soda, juisi za viwandani, keki, na vyakula vya kukaanga mara kwa mara.
Punguza chumvi na mafuta yaliyojaa.
- Fanya mazoezi
Watu wazima wafanye angalau dakika 150 za mazoezi ya wastani kwa wiki, mfano kutembea kwa kasi dakika 30 kwa siku, siku 5 kwa wiki.
Watoto na vijana wafanye angalau dakika 60 kwa siku.
- Dhibiti uzito
Kupunguza hata 5% hadi 7% ya uzito (kwa mtu mwenye uzito mkubwa) hupunguza hatari kwa kiasi kikubwa.
4. Acha tumbaku na punguza pombe
Uvutaji sigara huongeza hatari ya kisukari na matatizo yake.
5. Pima afya mara kwa mara
Pima sukari, shinikizo la damu na uzito angalau mara moja kwa mwaka, hasa kama una sababu za hatari au una umri zaidi ya miaka 40.
- Dhibiti msongo wa mawazo na pata usingizi wa kutosha
Usingizi wa saa 7 hadi 8 kwa usiku unasaidia mwili kudhibiti sukari.
Kwa wenye kisukari tayari
Tumia dawa kama ulivyoelekezwa na daktari, usiache bila ushauri.
Pima sukari mara kwa mara na hudhuria kliniki kama ulivyopangiwa.
Kagua miguu kila siku kutafuta vidonda, na pima macho na figo angalau mara moja kwa mwaka.
Kula kwa ratiba na epuka kuruka milo.
Kwa uangalizi mzuri, mtu mwenye kisukari anaweza kuishi maisha marefu na yenye afya.
Hitimisho
Kisukari ni ugonjwa unaoongezeka kwa kasi, lakini unaweza kuzuiwa, kugunduliwa mapema na kudhibitiwa. Kula vizuri, fanya mazoezi, dhibiti uzito na pima afya yako mara kwa mara. Kama una dalili zilizotajwa au sababu za hatari, tembelea kituo cha afya karibu nawe au wasiliana na daktari leo.
Taarifa hii ni kwa ajili ya elimu ya afya na haichukui nafasi ya ushauri wa daktari.